Soms vraag ik me af waarom we eigenlijk nog zoveel vergaderen. Nederland is inmiddels kampioen commissies, werkgroepen, inspraakavonden, impact-analyses en evaluaties van evaluaties. Tegen de tijd dat iedereen zijn zegje heeft gedaan, is het probleem meestal met pensioen.
Daarom werd ik positief verrast toen staatssecretaris Silvio Erkens van Landbouw besloot dat probleemwolven sneller afgeschoten mogen worden. De Tweede Kamer wilde het onderwerp voor het zomerreces niet meer behandelen, terwijl de zorgen over gevaarlijke situaties bleven bestaan. Dan kun je wachten tot september en hopen dat de wolf ook vakantie neemt, of zelf verantwoordelijkheid nemen. Erkens koos voor het laatste.
Dat vind ik bestuurlijk verfrissend. Een bewindspersoon die zegt: dit is noodzakelijk, ik neem de verantwoordelijkheid en als de Kamer het er niet mee eens is, dan hoor ik dat wel. Zo hoort politiek ook te werken. Een minister of staatssecretaris is immers niet alleen aangesteld om lintjes door te knippen en Kamervragen te beantwoorden. Tijdens mijn jaren als wethouder heb ik ook weleens beslissingen genomen zonder eerst elk overleg, elke commissievergadering en elke raadsavond af te wachten. Niet uit eigenwijsheid, maar omdat de situatie daarom vroeg. Achteraf werd daar nooit een probleem van gemaakt. In een gezonde democratie hoort een bestuurder verantwoordelijkheid te nemen. Daar word je uiteindelijk ook op afgerekend. Dat is natuurlijk iets heel anders dan wat we tegenwoordig regelmatig in Amerika zien. Daar lijkt het soms alsof één man tegelijk president, rechter, woordvoerder, persvoorlichter en zijn eigen controleur is. Donald Trump neemt geregeld besluiten die volgens zijn critici het Congres buitenspel zetten of op zijn minst de grenzen van zijn bevoegdheden opzoeken. Tegelijkertijd presenteert hij zichzelf graag als de man die alle problemen oplost, liefst voordat iemand heeft kunnen controleren of die problemen überhaupt bestaan. Ook tijdens grote internationale evenementen ontstonden discussies over politieke inmenging, toelatingsbeleid en opmerkelijke beslissingen rond spelers en officials. Of alles werkelijk zo is gegaan als sommige verhalen doen vermoeden, laat ik graag aan historici over. Maar de beeldvorming alleen al zegt genoeg: wanneer politiek belangrijker lijkt dan spelregels, verliest uiteindelijk iedereen.
Dichter bij huis kennen we ook voorbeelden van bestuurders die hun eigen koers varen. Neem burgemeester Femke Halsema. Al jaren neemt zij kwalijke beslissingen die regelmatig botsen met de wensen van Den Haag. Bijvoorbeeld tijdens de coronaperiode, maar ook bij rellen na voetbalwedstrijden of andere ongeregeldheden, ontstond geregeld discussie over het optreden van de gemeente. Soms werd bewust gekozen om niet hard in te grijpen, omdat men vreesde dat de situatie alleen maar verder zou escaleren. En zo kon ongestraft Cobravuurwerk naar de politie worden gegooid. Het probleem zit overigens veel dieper dan incidenten alleen. Het vertrouwen in de overheid heeft de afgelopen jaren flinke deuken opgelopen. Vraag het maar aan mensen die duizenden euro’s investeerden in zonnepanelen en vervolgens geconfronteerd werden met veranderende spelregels. Of aan particuliere verhuurders die door nieuwe huurwetgeving en fiscale maatregelen hun woningen massaal verkopen. De grootste verkoopgolf in meer dan twintig jaar ontstaat niet omdat iedereen ineens kleiner wil wonen. Ook Box III blijft een bron van ergernis. Veel mensen ervaren het als belasting betalen over vermogen waar eerder al belasting over is afgedragen. Zelfs onderzoeken worden tegenwoordig met argwaan bekeken.
Wanneer het Centraal Planbureau meldt dat veel Nederlanders voor een hogere erfbelasting zouden zijn, kijkt men eerst wantrouwig naar de vraagstelling voordat men naar de uitkomst kijkt. Dat zegt misschien nog wel meer over het vertrouwen dan over de cijfers zelf. Intussen stemmen steeds meer bedrijven en vermogende particulieren letterlijk met hun voeten en vertrekken naar het buitenland. Niemand investeert graag in een spel waarvan de spelregels tijdens de wedstrijd worden gewijzigd. Besturen vraagt daarom iets wat tegenwoordig schaars lijkt: lef. Om moed om op tijd een beslissing te nemen, die vervolgens eerlijk uit te leggen en daar ook de politieke verantwoordelijkheid voor te dragen. Misschien hebben we daar uiteindelijk meer aan dan aan weer een extra commissie. Want van een rapport schrikt een wolf niet, een probleem lost zichzelf niet op en een bestuurder die alleen maar wacht tot iedereen tevreden is, zal nooit iets veranderen. En misschien is dát wel de belangrijkste les: een democratie draait niet alleen om praten, maar ook om durven beslissen.
Menno Smitsloo
reacties via [email protected]
op X te volgen met @mennosmitsloo
